مقالات علمی، بهعنوان نوشتههایی رسمی و ساختارمند، برای ارائهی یافتهها، نظریهها و تحلیلهای نوين در یک زمینهی خاص از علم تدوين میشوند. در این دسته از نوشتهها، پژوهشگران، دانشمندان یا متخصصان حوزههای علمی گوناگون نقش محوری دارند و معمولاً در مجلات علمی معتبر به چاپ میرسند. هدف اصلی مقالات علمی، اشتراکگذاری دانش تازه و بررسی دقیق پرسشهای علمی است تا بتواند به پیشبرد علم در زمینهی موضوعی خاص کمک کند.
این نوع مقالات با کمک روششناسی علمی منظم و نقدپذیر، امکان بازبینی و تکرارپذیری را برای جامعهی پژوهشی فراهم میآورند و بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به توسعه، رفاه و سلامت جامعه میانجامند. دربارهی انواع مقالات، میتوان به مقالات پژوهشی، مروری ، مقالات کوتاه، گزارشهای موردی و مقالات تئوریک اشاره کرد که هر کدام نقش ویژهای در گسترش دانش و ارائهی راهکارهای نوین دارند. بهاینترتیب، مقالات علمی همواره با هدف بهبود فهم ما از جهان و ارائهی چارچوبهای جدید برای پژوهشهای آینده شکل میگیرند تا بهطور مداوم زمینهساز توسعهی علمی باشند.
در این مقاله از سایت گروه پژوهشی متفکران، قصد داریم به معرفی و بررسی انواع مقالات علمی بپردازیم. با ما همراه باشید.
اهداف مقاله های علمی
اهداف مقالات علمی دربرگیرنده انتشار دانش جدید، تحلیل و بررسی دقیق مسائل علمی، ارائه نظریهها یا مدلهای تازه و تسهیل گفتوگو و تبادلنظر میان محققان است. این مقالات با هدف نشر نتایج تحقیقات جدید به جامعه علمی، تلاش میکنند تا یافتههای پیرامون یک حوزهی تخصصی را به روشی شفاف و قابلِ پذیرش ارائه دهند و بدین ترتیب گامی به سوی گسترش دانش بشری بردارند. در کنار این نقش اصلی، مقالات علمی به بررسی عمیق مسائل پیچیده و چالشهای موجود میپردازند تا پرسشهای بنیادی را روشن کنند و احتمالاً مسیرهای جدید پژوهش را بسازند. از سوی دیگر، با پیشنهاد نظریهها یا مدلهای نوین، این آثار امکان بهکارگیری چارچوبهای تازه را فراهم میآورند و به همراهی با یافتههای تجربی یا تحلیلهای نظری میانجامند. نهایتاً، یکی از کارکردهای کلیدیِ این مقالات ایجاد فضا برای بحث و تبادلنظر میان پژوهشگران است؛ بازتاب دیدگاههای مختلف، نقد سازنده و پیشنهاد بهبودها در بهروزرسانیها و تحقیقات آتی را تقویت میکند. بهطور کلی، اهداف مقالات علمی نه تنها ساماندهی و توصیف دانش موجود را دنبال میکند، بلکه با ترغیب به تبیین، ارزیابی و گسترشیافتگی دانش، به رشد و پیشبرد پژوهش در جامعه علمی کمک میکند.
ویژگی مقالات علمی
ویژگیهای اصلی مقاله های علمی با استناد به منابع معتبر آغاز میشود؛ مقالات علمی بر پایه پژوهشهای پیشین نگارش میشوند و برای اعتبار بخشیدن به یافتهها به منابع معتبر ارجاع میدهند. ساختار مشخص این مقالات شبیه ساختار تالیف پروپوزال است و معمولاً شامل بخشهای استانداردی مانند چکیده، مقدمه، روشها، نتایج، بحث و نتیجهگیری است که رعایت این تقسیمبندی یک جریان منظم و قابل پیگیری را تضمین میکند. دقت و عینیت از محوریترین اصول نگارش است و اطلاعات ارائهشده باید دقیق، مستند و عینی باشند تا امکان قضاوت مستقل پژوهشگران را فراهم کنند. همچنین، تکرارپذیری یکی از معیارهای کلیدی است که به پژوهشگران دیگر اجازه میدهد با استفاده از روشهای توصیفشده در مقاله، پژوهش را تکرار کرده و صحت یا تغییرات آن را ارزیابی کنند. زبان به کار رفته در مقالات علمی رسمی و علمی است و از بیان شخصی یا احساسی پرهیز میشود؛ از واژههای تخصصی و ساختار زبانی دقیق استفاده میگردد تا پیوستگی و وضوح مفهومی حفظ شود. به طور خلاصه، استناد به منابع معتبر، ساختار منظم، دقت و عینیت، پذیرش تکرارپذیری و استفاده از زبان رسمی، ملاحظات بنیادین در نگارش انواع مقالات علمی هستند که به پیشبرد دانش در حوزههای علمی کمک میکنند.ساختار کلی انواع مقالات علمی
ساختار کلی مقاله های علمی بهمنظور ارائهی یک کار پژوهشی منسجم و قابلاستناد از بخشهای مشخصی تشکیل میشود: عنوان که بهطور مختصر موضوع اصلی را بیان میکند، چکیدهای که خلاصهای از اهداف، روشها، نتایج و نتیجهگیری ارائه میدهد، مقدمهای که مسئله و پیشینهی تحقیق را تبیین میکند، روشها که شرح دقیق رویکردهای پژوهش را میدهنـد، نتایج که دادهها و یافتهها را بهصورت عینی ارائه میکند، بحثی که تفسیر نتایج، مقایسه با تحقیقات پیشین و بیان محدودیتها را دربر میگیرد و در نهایت نتیجهگیری که جمعبندی یافتهها و پیشنهاداتی برای تحقیقات آتی را ارائه میدهد؛ همچنین منابعی که در مقاله به آنها استناد شدهاند، در فهرست منابع ارائه میشوند. خلاصه اینکه، مقاله های علمی یکی از مهمترین ابزارها برای پیشبرد علم و فناوری است و نقش کلیدی در اشتراکگذاری دانش و ایجاد ارتباط میان پژوهشگران در سراسر جهان دارد. مقالات معمولاً به انواع اصلی تقسیم میشوند که هر یک هدف، ساختار و کاربرد خاصی دارد و در زمینههای مختلف علمی به کار میروند؛ از این رو فهم دقیق از ساختار و انواع مقالات علمی برای طراحی پژوهشهای معتبر و انتشار نتایج بهصورت شفاف و قابلاعتماد ضروری است.تقسیمبندی مقالات علمی از نقطهنظرهای مختلف چیست؟
برای انواع مقالات حاصل از انجام پایان نامه، دو رویکرد کلی در نظر میگیریم: نخست از نظر ساختاری و دوم از نظر مکان انتشار و بستری که در آن چاپ میشوند. بنابراین دستهبندیها به این دو عنوان خلاصه میشود: 1) دستهبندی انواع مقالات براساس ساختار: در این قالب، مقالات با ساختارهای مختلف میتوانند پژوهشی، مروری یا انواع دیگر نامیده شوند و این تنوع ساختاری برای مجلات و پایگاههای علمی تفاوت میآورد. 2) دستهبندی انواع مقالات براساس مکان انتشار و چاپ: در این قالب، انواع مقالات از منظر محل انتشار نیز دستهبندی میشوند؛ برای مثال مقالهای که در مجلهای چاپ میشود و جزو پایگاههای معتبر ISI است، بهطور رایج «ISI» نام میگیرد و میتواند ساختار مرور یا پژوهشی داشته باشد. هدف از این دو دستهبندی، روشن کردن امکان تفاوتها در نوع و قالب مقالات است تا پژوهشگران بتوانند سهولتتر پژوهش، نگارش و انتشار یافتههایشان را مدیریت کنند.
انواع مقالات براساس نوع و ساختار
در این قسمت با مقالاتی آشنا میشوید که از نظر ساختار در دستهبندیهای مختلفی قرار گرفتهاند:مقاله پژوهشی (original research)
مقالات پژوهشی یکی از قالبهای رایج در انتشار علمی هستند و نتیجهٔ پژوهشهای جدید و دستِ اول مؤلفان محسوب میشوند. این مقالات معمولاً از پژوهشهای تجربی یا تحلیلی خبر میدهند و نسبت به کارهای پیشین، نوآوری یا دیدگاهی تازه ارائه میکنند. فرمت استاندارد این مقالات معمولاً شامل مقدمه، روشها، نتایج و بحث است و با توجه به اخلاق پژوهش باید ریشههای علمی کار را بهطور صریح نشان دهد. رعایت اصول ارجاع و استناد به منابع معتبر، دوری از هرگونه ادعای بیپایه و اجتناب از سرقت ادبی از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا استفاده از دستاوردهای دیگران بدون ذکر منبع، اعتبار پژوهش را به مخاطره میاندازد. برای کاهشٔ احتمال تشابه با آثار دیگر، روشهایی مانند پارافریز و استفاده از نرمافزارهای بررسی سرقت ادبی وجود دارد که به محققان کمک میکند درصد تشابه را بسنجند و در صورت نیاز به بازنویسی اقدام کنند. نگارش دقیق و منظم، همراه با ذکر منابع، به نام نویسندگان و مؤسسات مرتبط، ضروری است تا داوران و مخاطبان بتوانند کار را ارزیابی و بازتولید کنند. بهعلاوه، ترتیب بخشها از عنوان تا منابع، از اهمیت زیادی برخوردار است تا ساختار منطقی و روانی کار حفظ شود. در نهایت، انتشار مقالهٔ پژوهشی در مجلات معتبر میتواند اعتبار علمی نویسنده را ارتقا دهد و ارتباط میان پژوهشگران را در سطح بینالمللی گسترش دهد.ترتیب بخشهای مقاله پژوهشی به این شرح است: عنوان مقاله؛ اسامی نویسندگان (افیلیشن)؛ چکیده؛ کلمات کلیدی؛ مقدمه؛ ادبیات پژوهش؛ روش تحقیق؛ نتایج و یافتهها؛ سپاسگزاری؛ منابع.مقاله مروری (Review Article)
مقالات مروری، خلاصهای از پژوهشهای پیشین درباره یک موضوع خاص هستند که جایگاه فعلی و چشمانداز آتی آن را به تصویر میکشند. این گونه مقالات به تحلیل کلی موضوع، تفاوتها و چالشهای موجود میپردازند و اغلب مشکلاتی را که مسیر بحث را میسازند نمایش میدهند. برای نگارش یک مقاله مروری، معمولاً دعوتنامهای از مجله مربوطه لازم است و پیش از آغاز کار بهتر است با ادیتور مجله ارتباط بگیرید و پیشنویسی از موضوع ارائه دهید. طول مقالات مروری بسته به موضوع و مجله میتواند بین ۸ تا ۴۰ هزار کلمه باشد؛ بنابراین آگاهی از سیاستهای مجله اهمیت زیادی دارد. هدف اصلی این مقالات، جمعآوری و ارائه اطلاعات گسترده از پژوهشهای پیشین است تا به عنوان منبعی معتبر برای محققان در آیند. بهعنوان نمونه، پژوهشهای یک دهه اخیر در یک حوزه خاص مرور میشوند تا روندها و دستاوردهای کلیدی روشن شود؛ مقالات مروری به ندرت اطلاعات جدید ارائه میکنند بلکه به نقد آثار گذشته و تعیین چارچوبهای پژوهشهای آینده میپردازند. مخاطبان عمده این مقالات، دانشجویان و پژوهشگران در جستوجوی پژوهشهای تازهاند که به دنبال ارجاع و گسترش کار خود هستند. مخاطبان مقالات مروری معمولا افراد زیر هستند: دانشجویان؛ محققانی که درباره موضوع مقاله به دنبال انجام پژوهشهای تازه هستند. بخشهای مختلف مقالات مروری هم به شرح زیر است. پس باید در نگارششان به ساختار مقالات دقت داشته باشید و این بخشها را در اثر خود بگنجانید: عنوان؛ چکیده؛ مقدمه؛ روش انجام کار؛ یافتهها؛ نتیجهگیری؛ تقدیر و تشکر؛ فهرستها.
مطالعات موردی (case-study)
مطالعات موردی (case-study) به بررسی نمونههای خاصی از یک پدیده نو و جالب میپردازد تا به محققان نشان دهد این پدیده چه احتمالاتی میتواند ایجاد کند. هدف اصلی این نوع پژوهشها و مقالات علمی، آگاهسازی جامعه علمی درباره زمینهها و پیامدهای بالقوه است و اغلب در حوزههای پزشکی کاربرد گستردهای دارد. در مطالعات موردی پزشکی، به وضعیت ویژه یک بیمار، تشخیص، علائم و اقدامهای درمانی انجامشده برای آن بیماری پرداخته میشود. گزارشهای موردی بر خلاف استخراج مقاله از پایان نامه، معمولاً درباره پدیدهای ناشناخته یا کمسابقه تهیه میشوند و به همین دلیل اغلب توسط پژوهشگران باتجربه نگارش میشوند. این مطالعات نقشی کلیدی در گسترش دانش و پیشرفت تحقیقات در زمینههای مختلف بهویژه پزشکی ایفا میکنند. مطالعات موردی، شرایط و موقعیتهای خاص را با عمق و دقت بررسی میکنند و به فهم دقیقتر موضوع کمک میکنند. از این رو، آنها جزء تحقیقات کیفی محسوب میشوند و مزایای متعددی از نظر غنای دادهها و بینشهای عمیق به همراه دارند. علاوه بر این، این نوع مطالعات و مقالات میتواند پایهای برای فرضیهسازیهای جدید و طراحی مطالعههای بزرگتر فراهم کند و به گسترش تجربههای بالینی و علمی بیانجامد.مقاله نظری (opinion article)
مقالات نظری به مقالاتی گفته میشود که مولف آن به بررسی و تحلیل یک تحقیق خاص میپردازد. او در این مقاله میتواند به نقاط قوت و ضعف تئوری ارائه شده اشاره کند و یا حتی آن موضوع خاص را نقد کند. مقالات نظری بسیار کوتاه هستند و معمولا تا ۲هزار کلمه محدودیت دارند. بنابراین در همین مقاله کوتاه نویسنده باید بتواند با دلیل و مدرک، چیزی را رد کرده یا از آن حمایت کند و نظریه تازهای مطرح نماید. این مقالات هم دارای بخشهایی به شرح زیر هستند: چکیده؛ مسأله و موضوع پژوهش مورد بحث؛ هدف و ساختار مقاله؛ منابع مورد استفاده؛ نتیجهگیری.گزارشها یا نامههای کوتاه (short letters or reports)
گزارشها یا نامههای کوتاه از جمله نوعی نوشتههای علمی هستند که خلاصهای از مقاله پژوهشی را ارائه میدهند. این گونه مقالات علمی به دلیل محدودیتهای عددی و کلمات، اغلب با فضای نگارشی نسبتاً محدود همراهاند و گاه پیش از نهاییشدن کامل پژوهش اصلی، انتشار گزارش کوتاه امکانپذیر نیست. ساختار این مقالات کوتاه و گزارشها تا حد زیادی مشابه ساختار مقاله پژوهشی است؛ با این حال پیش از تکمیل پژوهش اصلی، انتشار گزارش یا نامه کوتاه معمولاً انجام نمیشود. به محض نگارش اثری اورجینال و پژوهشی و ثبت دستاوردهای نوین در قالب انجام مقاله، امکان تولید گزارش یا نامههای کوتاه مبتنی بر محتوای آن پژوهش فراهم میشود و پژوهشگران میتوانند از نتایج بهدستآمده برای ارائه یک تصویر مختصر و روشن استفاده کنند. در نگارش گزارشهای پژوهشی کوتاه، بهکارگیری جداول و نمودارها برای بیان دقیقتر موضوع، مقادیر و نتیجهها ضروری است تا مخاطبان بتوانند به سرعت از دادهها و نکات کلیدی آگاه شوند. این گزارشها معمولاً با هدف ارائه نکات اصلی و خلاصهشده، و حفظ ارتباط با مقاله های علمی اصلی، به خواننده امکان میدهند تا یافتهها را به شکل فشرده و قابلفهم دنبال کند.نقد کتاب (book review)
مقالات نقد کتاب یکی از قالبهای رایج در مجلات علمی هستند که به نقد و بررسی کتابهای منتشرشده در حوزههای تخصصی میپردازند. هدف اصلی این نقدها ارائه بینشهای نظری و ارزیابیهای دقیق درباره آخرین آثار علمی است تا خوانندگان بتوانند از نقاط قوت و ضعف اثر مطلع شوند و ارتباط آن با پژوهشهای قبلی و گستره موضوعی مشخص شود. ساختار مقاله های علمی نقد کتاب معمولاً شامل خلاصهای از محتوای کتاب، تحلیل نقدانه بر فرضیات و رویکردهای نویسنده، ارزیابی روششناسی، نتیجهگیریها و ارجاع به منابع مرتبط است. این مقالات علمی اغلب کوتاه و موجزاند، اما همان قدر که کوتاه هستند، میتوانند تأثیرگذار باشند و بحثهای علمی جدیدی را برانگیزند. برای پژوهشگران تازهکار، تالیف کتاب و نوشتن نقد کتاب فرصت مناسبی است تا با نقدهای دقیق و منظم، درک عمیقتری از حوزه تخصصی حاصل کنند، به روز باشند و به رزومه پژوهشی خود سهمی بسزا اضافه نمایند. همچنین این تجربه به تقویت مهارتهای تحلیلی و انتقادی آنان کمک میکند. مقالات علمی نقد کتاب از جمله مقالاتی است که در اغلب مجلات علمی چاپ میشود. هدف از نقد کتاب ارائه بینش و نظریه درباره آخرین کتابهای علمی منتشر شده است. نقدها نیز مقالات بسیار کوتاهی هستند و نوشتن آنها اغلب زمان زیادی نمیبرد. نوشتن این نوع مقالات برای محققان تازهکار بسیار مفید خواهد بود چرا که به آنها این امکان را میدهد از جدیدترین تحقیقات انجامشده در زمینه کاریشان آگاه بمانند و همزمان مقالهای را به رزومه مقالات منتشر شدهشان اضافه کنند.
انواع مقالات براساس محل و بستر انتشار
بنا به اینکه مقاله در چه نوع مجلهای چاپ شود هم میتوان دستهبندیهایی در نظر گرفت. ببینید:مقالات اسکوپوس (SCOPUS)
ELSEVIER در سال 2004 یکی از بزرگترین پایگاههای اطلاعاتی را راهاندازی کرد. این پایگاه با مراکز علمی همکاری میکند و استنادات مقالات را گزارش میدهد. مقالات در همه رشتهها در SCOPUS موجودند و مجلات دارای رتبه در این پایگاه، مجلات SCOPUS نامیده میشوند. اگر مقالهای در چنین مجلهای چاپ شود، به آن مقاله نیز عنوان SCOPUS داده میشود. مانند ISI که از Impact Factor استفاده میکند، SCOPUS هم رتبهبندی بر اساس معیارهای Q دارد. مجلههای Q1 بالاترین رتبه را در SCOPUS دارند و Q4 کمترین امتیاز را. این سیستمها به ارزیابی کیفیت مجلات و راهنمایی پژوهشگران برای انتشار کمک میکنند.مقالات علمی ISI
ISI یک موسسه علمی است که مجلات و کتابهای معتبر را در پایگاههای خود نمایه میکند. مجلهای که استانداردهای ISI را بگذراند و در این پایگاه نمایه شود، به عنوان مجله ISI شناخته میشود. اگر مقالهای در چنین مجلهای پذیرفته شود، عنوان مقاله ISI به آن اطلاق میگردد. مقالات ISI از نظر علمی ارزش بالایی دارند و میتوانند اعتبار رزومه را افزایش دهند.مقالات علمی ISC
ISC هم مانند ISI پایگاه دادهای است که در آن استانداردهایی سختگیرانه برای پذیرش مجلات و کتب علمی در پایگاه دادهاش در نظر گرفته میشود. این پایگاه داده مختص پژوهشگران و اصحاب علم دنیای اسلام است. اصلا هدف از راهاندازی آن هم وجود بستری برای رشد علمی جوامع اسلامی و افزایش تعاملات میان آنها بوده است. اگر مجلهای در میان مجلات این پایگاه داده قرار داشته باشد و مقالهتان را پذیرش کند، مقاله شما با عنوان مقاله ISC شناخته خواهد شد. مقالات ISC هم از اعتبار خوبی برخوردارند چون این پایگاه در رتبه سوم بزرگترین پایگاههای استنادی علمی دنیا قرار دارد.مقالات کنفرانسی
مقالات کنفرانسی هم نوع دیگری از انواع مقالات هستند که برای ارائه در کنفرانسها آماده میشوند و گاها از تحلیل اماری پایان نامه حاصل میشوند. معمولا فرایند داوری این مقالات برای پذیرش کوتاه است و باید برای ارائه مقاله در کنفرانس موردنظر، هزینهای هم پرداخت شود. اعتبار مقالات کنفرانسی زیاد نیست. در مقایسه با مقالاتی که در مجلات به چاپ میرسند، این مقالات اعتبار کمتری دارند. درهر حال، برای کسی که تازه پا به دنیای مقالهنویسی میگذارد، شرکت در کنفرانسها و ارائه مقاله میتواند ایده خوبی باشد.
جمع بندی
شناخت انواع مقالات میتواند برای کسانی که تازه در این مسیر گام گذاشتهاند، بسیار مفید باشد. بسیاری از دانشجویان به خاطر عدم آشنایی با انواع مقاله های علمی و چگونگی شروع نگارش، عطای تولید محتوای مقالات علمی را به لقای آن میبخشند. چنین چیزی اشتباه است. کافی است، یکبار دقیق با انواع مقالات آشنا شوید تا امکان ورود به حیطه مقالهنویسی برایتان ساده و آسان شود. البته در فرایند تولید مقالات به ویژه مقالات پژوهشی نیاز به مجهزبودن به مهارتهایی خواهید داشت. مثلا زبان انگلیسی یکی از مهمترین مهارتهایی است که برای نگارش مقالات پژوهشی و همچنین مقالات دیگر به آن نیاز دارید. واقعیت این است که دنیای امروز بر محور ارتباطات میچرخد و بخش مهمی از ارتباطات بینالمللی هم به زبان انگلیسی صورت میگیرد. حال اگر این دانش را نداشته باشید، در ترجمه مقالات تان کمی دچار مشکل خواهید شد. در این صورت هم نباید نگران باشید. چون موسسات باسابقهای مانند رایت می در کنارتان هستند تا در اموری مانند ترجمه و ویرایش تخصصی، کمکتان کنند.سوالات متداول
مقالات از نظر سطح علمی که به خود اختصاص داده اند دارای دسته بندی های متفاوتی بوده که می توان به مقالات علمی پژوهشی، ترویجی، مروری و … اشاره کرد.
تفاوت مقالات معمولا به نوع نگارش و مجله ای که نویسنده قصد چاپ مقاله خود در آن را دارد بستگی دارد. در متن مقاله تفاوت انواع مقالات با یکدیگر بررسی شده است.
با توجه به توضیحات داخل متن مقاله، مقالات از بخش های چکیده، مقدمه، نتایج و … تشکیل شده که می توانید برای دریافت اطلاعات بیشتر به مطالعه متن مقاله بپردازید.
